Trichotillomania, znana również jako zaburzenie wyrywania włosów, jest czymś więcej niż sporadycznym nawykiem dotykania lub bawienia się włosami. Obejmuje powtarzające się wyrywanie włosów, które może stać się trudne do kontrolowania i z czasem prowadzić do widocznej utraty włosów, cierpienia emocjonalnego oraz problemów w codziennym życiu. Włosy mogą być wyrywane ze skóry głowy, brwi, rzęs, brody lub innych obszarów ciała.

Niektóre osoby są w pełni świadome potrzeby wyrywania włosów, zanim to zrobią. Inne mogą wyrywać je niemal automatycznie podczas oglądania telewizji, czytania, pracy lub myślenia. Ponieważ zachowanie to może być ukrywane przez miesiące, a nawet lata, trichotillomania jest czasami mylona z innym rodzajem utraty włosów. Zrozumienie jej objawów, możliwych czynników wyzwalających i dostępnych metod leczenia jest ważnym pierwszym krokiem w radzeniu sobie z nią.

Czym jest trichotillomania?

Trichotillomania jest zaburzeniem zdrowia psychicznego charakteryzującym się nawracającym wyrywaniem własnych włosów, powtarzającymi się próbami ograniczenia lub zaprzestania tego zachowania oraz cierpieniem lub problemami w ważnych obszarach życia. Jest klasyfikowana wśród zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i pokrewnych, chociaż znacząco różni się od klasycznego zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego.

Wyrywanie włosów może dotyczyć niemal każdego obszaru, na którym rosną włosy. Często dotyczy skóry głowy, ale celem mogą być również brwi i rzęsy. Niektóre osoby przed wyrwaniem szukają włosów o określonej strukturze, grubości lub wyglądzie, podczas gdy inne wyrywają włosy bez świadomego wybierania konkretnego pasma.

Trichotillomania a zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne — czym się różnią?

Trichotillomania i zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, czyli OCD, należą do tej samej szerokiej rodziny diagnostycznej, ale nie są tym samym zaburzeniem. OCD zazwyczaj obejmuje natrętne myśli, lęki lub obrazy mentalne, po których następują powtarzające się działania lub rytuały mające na celu zmniejszenie lęku. Wyrywanie włosów w trichotillomanii często występuje bez tych klasycznych obsesyjnych myśli.

Osoba z trichotillomanią może wyrywać włosy z powodu potrzeby, odczucia fizycznego, nudy, napięcia lub poczucia, że konkretny włos musi zostać usunięty. Niektóre osoby odczuwają satysfakcję lub ulgę po wyrwaniu włosa. Leczenie również się różni. Trening odwracania nawyków ma silne poparcie w przypadku trichotillomanii, podczas gdy ekspozycja z powstrzymaniem reakcji jest powszechnie stosowanym podejściem behawioralnym w OCD.

Objawy trichotillomanii

Objawy zaburzenia wyrywania włosów mogą znacznie różnić się między poszczególnymi osobami. Niektórzy wyrywają włosy kilka razy dziennie, podczas gdy inni mogą doświadczać okresów, w których zachowanie staje się mniej lub bardziej nasilone.

  • Powtarzające się wyrywanie włosów ze skóry głowy, brwi, rzęs, brody lub innych obszarów.
  • Nierówna długość włosów, połamane włosy, przerzedzenie lub zauważalne obszary łysienia.
  • Powtarzające się próby zaprzestania lub ograniczenia wyrywania włosów bez trwałego powodzenia.
  • Wyszukiwanie włosów o określonej strukturze, kształcie lub grubości przed ich wyrwaniem.
  • Odczuwanie napięcia, dyskomfortu, nudy lub potrzeby przed wyrwaniem włosa w niektórych przypadkach.
  • Odczuwanie ulgi, satysfakcji lub spokoju podczas lub po wyrywaniu włosów w niektórych przypadkach.
  • Ukrywanie utraty włosów za pomocą fryzur, makijażu, kapeluszy, chust lub sztucznych rzęs.
  • Unikanie sytuacji społecznych z powodu zakłopotania lub obaw związanych z wyglądem.

Dokładny wzorzec jest różny, a nie każdy doświadcza napięcia przed wyrywaniem lub ulgi po nim. Odczucia te nie są wymagane w obecnych kryteriach diagnostycznych.

Automatyczne a świadome wyrywanie włosów

Badacze często opisują dwa nakładające się style wyrywania: automatyczny i świadomy. Automatyczne wyrywanie odbywa się przy niewielkiej świadomości. Osoba może zauważyć zachowanie dopiero po znalezieniu włosów w pobliżu lub odkryciu nowego obszaru przerzedzenia.

Świadome wyrywanie jest bardziej celowe. Może występować w odpowiedzi na stres, nieprzyjemne emocje, odczucia fizyczne lub potrzebę znalezienia i usunięcia włosa, który wydaje się inny. Wiele osób doświadcza obu stylów w zależności od sytuacji.

Trichofagia (zjadanie wyrwanych włosów)

Trichofagia oznacza żucie lub połykanie wyrwanych włosów. Nie występuje u każdej osoby z trichotillomanią, ale ma znaczenie medyczne, ponieważ połknięte włosy nie mogą zostać prawidłowo strawione.

Z czasem włosy mogą gromadzić się w żołądku i tworzyć masę nazywaną trichobezoarem. Duże trichobezoary mogą powodować ból brzucha, wymioty, wczesne uczucie sytości, utratę masy ciała lub niedrożność jelit i mogą wymagać pilnego leczenia medycznego.

Jak diagnozuje się trichotillomanię?

Nie istnieje pojedyncze badanie krwi ani skan, które potwierdzałyby trichotillomanię. Diagnoza opiera się zazwyczaj na wzorcu wyrywania włosów, próbach zaprzestania, poziomie cierpienia lub upośledzenia funkcjonowania oraz na tym, czy inne schorzenie mogłoby lepiej wyjaśniać utratę włosów.

Lekarz może również zbadać skórę głowy i włosy, aby wykluczyć takie schorzenia jak łysienie plackowate, infekcja grzybicza, łysienie trakcyjne lub inne formy utraty włosów. Ocena dermatologiczna może być szczególnie pomocna, gdy wyrywanie włosów nie zostało zauważone lub ujawnione.

Co powoduje trichotillomanię?

Nie ma jednej potwierdzonej przyczyny. Obecne badania sugerują, że trichotillomania rozwija się wskutek połączenia czynników biologicznych, genetycznych, behawioralnych i emocjonalnych, a nie jednego odizolowanego wyzwalacza.

Genetyka i historia rodzinna

Czynniki rodzinne i genetyczne wydają się odgrywać rolę w podatności na trichotillomanię i inne powtarzalne zachowania skoncentrowane na ciele. Badania wykazały wzorce sugerujące, że zachowania te mogą występować częściej w niektórych rodzinach, chociaż posiadanie krewnego z tym zaburzeniem nie oznacza, że dana osoba automatycznie je rozwinie.

Struktura i chemia mózgu

Badania analizowały różnice w obwodach mózgowych związanych z tworzeniem nawyków, kontrolą impulsów, nagrodą i ruchem. Szczególną uwagę poświęcono takim obszarom jak jądra podstawy i części kory przedczołowej. Jednak obecne badania obrazowe mózgu nie potwierdzają jednego prostego neurologicznego wyjaśnienia każdego przypadku trichotillomanii.

Jest to jeden z powodów, dla których leczenie zwykle koncentruje się na wzorcach zachowania i czynnikach wyzwalających zamiast na próbie skorygowania pojedynczego zaburzenia równowagi chemicznej.

Stres i czynniki emocjonalne

Stres może zwiększać częstotliwość wyrywania włosów u niektórych osób, ale trichotillomanii nie należy opisywać wyłącznie jako reakcji na stres. Wyrywanie może występować również podczas nudy, koncentracji, frustracji, zmęczenia lub spokojnych czynności.

Świadome wyrywanie może czasami pełnić funkcję sposobu reagowania na nieprzyjemne emocje lub odczucia, podczas gdy automatyczne wyrywanie może odbywać się przy bardzo niewielkiej świadomości.

Kogo dotyczy trichotillomania?

Trichotillomania może dotyczyć dzieci, nastolatków i dorosłych. Często rozpoczyna się pod koniec dzieciństwa lub we wczesnym okresie dojrzewania, chociaż początek może nastąpić wcześniej lub później. NHS wskazuje, że zaburzenie często zaczyna się około 10.–13. roku życia.

Może dotyczyć zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Badania kliniczne dotyczące nastolatków i dorosłych często wykazują większą liczbę kobiet zgłaszających się na leczenie, chociaż wzorzec ten może różnić się w zależności od wieku i badanej populacji.

Schorzenia często współwystępujące z trichotillomanią

Trichotillomania może występować samodzielnie, ale często współistnieją inne zaburzenia zdrowia psychicznego lub powtarzalne zachowania skoncentrowane na ciele. Najnowsze badania nadal wykazują związki z zaburzeniami lękowymi, depresją, OCD i pokrewnymi zaburzeniami behawioralnymi.

OCD i zaburzenia lękowe

Zaburzenia lękowe i OCD mogą występować razem z trichotillomanią. Może to komplikować ocenę, ponieważ lęk może zwiększać potrzebę wyrywania, podczas gdy OCD może powodować odrębne powtarzalne zachowania.

Rozpoznanie obu zaburzeń ma znaczenie, ponieważ leczenie może wymagać zajęcia się różnymi objawami zamiast zakładania, że wszystkie powtarzalne zachowania mają tę samą przyczynę.

Depresja

Depresja może również występować razem z trichotillomanią. W niektórych przypadkach obniżony nastrój rozwija się częściowo z powodu wstydu, obniżonej pewności siebie lub problemów społecznych związanych z widoczną utratą włosów. W innych przypadkach depresja może występować niezależnie.

Inne powtarzalne zachowania skoncentrowane na ciele

Skubanie skóry, obgryzanie paznokci, przygryzanie policzków i pokrewne nawyki mogą występować razem z wyrywaniem włosów. Zachowania te są często grupowane pod szerszym pojęciem powtarzalnych zachowań skoncentrowanych na ciele, czyli BFRB.

Rozpoznanie kilku zachowań jednocześnie może pomóc stworzyć plan leczenia obejmujący szerszy wzorzec zamiast koncentrowania się wyłącznie na wyrywaniu włosów.

Powikłania nieleczonej trichotillomanii

Skutki trichotillomanii nie ograniczają się do wyglądu. Uporczywe wyrywanie może wpływać na zdrowie emocjonalne, relacje, stan włosów i skóry głowy, a w rzadkich przypadkach również na zdrowie przewodu pokarmowego.

Wpływ emocjonalny i społeczny

Widoczna utrata włosów może prowadzić do zakłopotania, ukrywania problemu, obniżonej pewności siebie i unikania aktywności, podczas których przerzedzenie może zostać zauważone. Badania opisują znaczący wpływ na funkcjonowanie społeczne i emocjonalne u niektórych osób z tym zaburzeniem.

Ukrywanie zachowania może również zwiększać stres, tworząc cykl, w którym dyskomfort emocjonalny i wyrywanie wzajemnie się wzmacniają.

Uszkodzenie skóry i włosów

Powtarzające się wyrywanie może powodować łamanie włosów, podrażnienie, krwawienie, infekcję i zmiany wokół mieszków. Włosy często odrastają po zaprzestaniu wyrywania, szczególnie jeśli mieszki nie doznały trwałego uszkodzenia.

Długotrwały, powtarzający się uraz może czasami uszkodzić mieszki na tyle, że odrost będzie niepełny, dlatego wcześniejsze leczenie jest wartościowe.

Trichobezoary (kule włosowe)

Trichobezoary są rzadkimi, ale poważnymi powikłaniami związanymi z połykaniem włosów. Ponieważ włosy mogą gromadzić się zamiast prawidłowo przechodzić przez układ pokarmowy, masa może stać się na tyle duża, że powoduje ból, wymioty, problemy żywieniowe lub niedrożność.

Każda osoba, która regularnie połyka włosy i doświadcza utrzymującego się bólu brzucha, wymiotów, niewyjaśnionej utraty masy ciała lub trudności z jedzeniem, powinna zgłosić się na ocenę medyczną.

Jak leczy się trichotillomanię?

Leczenie zwykle koncentruje się na rozpoznawaniu wzorców wyrywania, zwiększaniu świadomości potrzeby wyrywania, zmianie reakcji na czynniki wyzwalające oraz leczeniu powiązanych problemów zdrowia psychicznego.

Trening odwracania nawyków

Trening odwracania nawyków, często skracany do HRT, jest jedną z najlepiej potwierdzonych metod leczenia trichotillomanii. Przeglądy dowodów konsekwentnie wykazują, że terapia behawioralna obejmująca odwracanie nawyków prowadzi do znaczącego zmniejszenia objawów wyrywania włosów.

Leczenie zwykle obejmuje rozpoznawanie sytuacji prowadzących do wyrywania i rozwijanie konkurencyjnej reakcji, która utrudnia wykonanie tego zachowania. Strategia jest dostosowywana do indywidualnych wzorców danej osoby zamiast opierać się na jednej uniwersalnej technice.

Terapia poznawczo-behawioralna

Terapia poznawczo-behawioralna, czyli CBT, może pomóc identyfikować myśli, emocje, sytuacje i nawyki związane z wyrywaniem. Następnie można zastosować techniki behawioralne w celu zmiany reakcji.

W przypadku osoby wyrywającej włosy w okresach lęku leczenie może obejmować naukę alternatywnych sposobów radzenia sobie z tymi uczuciami. W przypadku automatycznego wyrywania większą uwagę można poświęcić zwiększaniu świadomości i zmianom środowiskowym.

Terapia akceptacji i zaangażowania

Terapia akceptacji i zaangażowania, czyli ACT, uczy zauważania nieprzyjemnych myśli, emocji i impulsów bez automatycznego działania pod ich wpływem. Badania analizowały ACT zarówno jako samodzielną terapię, jak i w połączeniu z technikami odwracania nawyków w leczeniu trichotillomanii.

Celem nie jest koniecznie natychmiastowe wyeliminowanie każdej potrzeby wyrywania. Zamiast tego osoba ćwiczy wybór innej reakcji nawet wtedy, gdy impuls jest obecny.

Leki

Obecnie nie istnieje lek zatwierdzony specjalnie przez amerykańską FDA do leczenia trichotillomanii, a badania nad leczeniem farmakologicznym przyniosły mieszane rezultaty.

Niektóre leki lub substancje, w tym N-acetylocysteina, klomipramina i olanzapina, były badane, ale leczenie powinno zostać wybrane przez wykwalifikowanego klinicystę po uwzględnieniu wieku, objawów, innych schorzeń, aktualnie stosowanych leków i możliwych działań niepożądanych. Leki mogą być również stosowane w leczeniu współistniejącego lęku, depresji, OCD lub innego schorzenia, gdy jest to właściwe.

Strategie samopomocy w radzeniu sobie z potrzebą wyrywania

Strategie samopomocy mogą uzupełniać profesjonalne leczenie, szczególnie jeśli pomagają zwiększyć świadomość i przerywać utrwalone wzorce wyrywania.

  • Prowadź prosty zapis tego, kiedy i gdzie dochodzi do wyrywania, aby zidentyfikować czynniki wyzwalające.
  • Używaj piłeczki antystresowej, przedmiotu o wyczuwalnej fakturze lub innej czynności angażującej ręce w momentach wysokiego ryzyka.
  • Zakrywaj najczęściej wybierane obszary, jeśli ogranicza to automatyczny dostęp do włosów.
  • Zmieniaj rutyny związane z wyrywaniem, takie jak pozycja dłoni podczas oglądania telewizji lub nauki.
  • Ćwicz zauważanie potrzeby wyrywania przez kilka chwil przed zareagowaniem na nią.
  • Ogranicz wstyd i koncentruj się na wzorcach zamiast krytykować siebie po nawrocie zachowania.
  • Kontynuuj profesjonalną terapię, jeśli potrzeba wyrywania nadal jest trudna do kontrolowania.

Strategie te są najbardziej pomocne, gdy są dostosowane do indywidualnego stylu wyrywania i stosowane wraz z leczeniem opartym na dowodach, gdy objawy są uporczywe.

Jak wspierać bliską osobę z trichotillomanią?

Wsparcie jest zazwyczaj bardziej pomocne niż ciągłe mówienie komuś, aby przestał wyrywać włosy. Trichotillomania nie jest po prostu złym nawykiem, który znika dzięki sile woli. Ciągłe obserwowanie czyichś rąk, krytykowanie widocznej utraty włosów lub zwracanie uwagi na każdy epizod może zwiększać zakłopotanie i napięcie.

Bardziej konstruktywnym podejściem jest słuchanie, poznawanie zaburzenia, zachęcanie do leczenia i pytanie, jaki rodzaj wsparcia jest pomocny. W przypadku dzieci i nastolatków zaangażowanie rodziny może również stanowić część leczenia behawioralnego.

Kiedy udać się do lekarza?

Ocena medyczna lub z zakresu zdrowia psychicznego jest zalecana, gdy wyrywanie wielokrotnie powoduje utratę włosów, cierpienie, uszkodzenia skóry lub problemy w szkole, pracy czy relacjach. Profesjonalna porada jest również pomocna, gdy dana osoba wielokrotnie próbowała przestać, ale nie może kontrolować tego zachowania.

Pilniejsza ocena jest potrzebna, gdy włosy są połykane i pojawiają się objawy takie jak utrzymujący się ból brzucha, wymioty, zmniejszony apetyt lub niewyjaśniona utrata masy ciała, ponieważ mogą one wskazywać na powikłanie ze strony przewodu pokarmowego.

Rokowanie — czy trichotillomania ustępuje?

Przebieg trichotillomanii jest różny. Niektóre osoby doświadczają okresów z bardzo niewielkim wyrywaniem, po których następuje nawrót podczas stresujących lub zmieniających się okoliczności. Inne mają uporczywe objawy wymagające długoterminowego zarządzania.

Skuteczne leczenie może znacząco ograniczyć wyrywanie i jego wpływ na codzienne życie. Podejścia behawioralne obejmujące odwracanie nawyków mają obecnie najsilniejsze podstawy dowodowe, chociaż może dochodzić do nawrotów i czasami potrzebne jest dodatkowe leczenie.

Włosy często mogą odrosnąć, gdy wyrywanie ustanie, a mieszki pozostają zdrowe. Powrót do zdrowia nie polega więc wyłącznie na oczekiwaniu na odrost włosów. Nauka rozpoznawania czynników wyzwalających, reagowania inaczej na potrzebę wyrywania oraz szukanie leczenia w przypadku powiązanego lęku lub objawów nastroju może z czasem przynieść znaczącą różnicę.

Źródła